Ware noorden vs. magnetisch noorden

Twee noordrichtingen (plus een derde voor kaartnerds)

Het ware noorden is de richting naar de geografische noordpool — het punt waar de rotatieas van de aarde het oppervlak doorboort, en het noorden waarop kaarten, coördinaten en navigatie zijn gebouwd. Het magnetische noorden is de kant waar een vrij draaiende naald echt heen wijst: de plek waar de veldlijnen van de planeet loodrecht de diepte in duiken. Daar zit meer dan 400 km tussen. (Wie met papieren kaarten werkt, komt een derde noorden tegen, het kaartnoorden — de richting van de verticale lijnen van het kaartraster — maar in het dagelijks gebruik gaat het om de eerste twee.)

Waarom de naald liegt, en waarom de leugen blijft veranderen

Het aardmagneetveld ontstaat door kolkend gesmolten ijzer in de buitenste kern — een bewegende, rommelige dynamo, geen nette staafmagneet. Daardoor zwerft de magnetische pool: in de twintigste eeuw kroop hij een paar kilometer per jaar door het Canadese noordpoolgebied, om rond de jaren 2000 flink te versnellen richting Siberië, wat extra updates afdwong van het World Magnetic Model waarop navigatiesystemen leunen. Het praktische gevolg is dat de declinatie afhangt van plaats en datum: de correctie die in Mumbai klopt, is in Londen fout, en de correctie die tien jaar geleden klopte, is sindsdien weggedreven.

Hoe groot is de fout bij jou?

Langs een kronkelende lijn door Amerika en nog een door Azië (de agonen) is de declinatie nul en is een kompas per ongeluk eerlijk. Het grootste deel van India zit rond 0–2° W — weinig. West-Europa komt op een paar graden, het oosten van de VS op zo'n 10–15° W, delen van Alaska en Nieuw-Zeeland op meer dan 15–20°; vlak bij de polen valt het begrip bijna weg. Even voor het gevoel: loop je 1 km op een peiling die er 10° naast zit, dan sta je ~175 m van je doel — onbelangrijk bij een wandeling, doorslaggevend in de mist, op zee of over lange afstanden.

Wat telefoons en deze site eraan doen

De magnetometer in je telefoon meet de magnetische koers; software telt de declinatie voor jouw locatie erbij op en toont de ware koers. Ons online kompas en onze qibla-richting doen precies dat — de correctie wordt uit je coördinaten berekend, en daarom vragen ze om je locatie; juist de qibla-peiling heeft er baat bij, want over 5000 km tellen een paar graden zwaar. De acht die je telefoon je laat zwaaien om te kalibreren is geen bijgeloof: zo kan de sensor het aardmagneetveld scheiden van de magneten in je hoesje, je autohouder en je koptelefoon. Draait of hapert de naald, kalibreer dan en ga bij metaal vandaan.

Wanneer het uitmaakt

Volg je de gecorrigeerde pijl op je telefoon, dan kun je de declinatie vergeten — die zit er al in. Het wordt belangrijk zodra je middelen mengt: neem je een peiling van een papieren kaart (ware of kaartnoorden) en loop je die met een kaal magneetkompas, dan moet de lokale declinatie erbij of eraf — de waarde staat met jaartal in de rand van de kaart, juist omdat ze verschuift. En als twee kompassen elkaar tegenspreken, kijk dan eerst naar de datum van de correctie die elk gebruikt voordat je de hardware verdenkt. Voor het praktische gevoel loopt onze handleiding voor het kompas je door koersen, peilingen en de Focusmodus.